Geçmişin Kil Tabletlerinden Günümüze Uzanan Bir Miras: Ortadoğu Uygarlık Mirası
Muazzez İlmiye Çığ
Bazı kitaplar vardır, okursunuz ve son sayfasını kapattığınızda hikâye biter. Bazı kitaplar ise son sayfasından sonra zihninizde yeni kapılar açar. Muazzez İlmiye Çığ'ın Ortadoğu Uygarlık Mirası adlı kitabı benim için ikinci grupta yer aldı.
Bu kitabı okurken yalnızca binlerce yıl öncesinin uygarlıklarını tanımadım; bugün yaşadığımız dünyanın, inançlarımızın, geleneklerimizin ve kültürel alışkanlıklarımızın köklerine doğru bir yolculuğa çıktım. En çok da insanlığın geçmişinin birbirinden bağımsız hikâyelerden oluşmadığını, aksine birbirine eklemlenen büyük bir kültürel mirasın parçası olduğunu düşündüm.
Kitapta beni en çok etkileyen konulardan biri, Mezopotamya uygarlıklarının dinler tarihine bıraktığı izler oldu. Bugün kutsal metinlerde karşılaştığımız bazı anlatıların binlerce yıl öncesine uzanan Sümer ve Mezopotamya metinlerinde de karşımıza çıkması gerçekten düşündürücü.
Örneğin Nuh Tufanı...
Bugün İslam dünyasında Nuh Tufanı olarak bildiğimiz anlatının Sümerlerde Ziusudra, Akad-Babil geleneğinde Atrahasis, Gılgamış Destanı'nda ise Utnapiştim adıyla karşımıza çıkması oldukça dikkat çekici. İsimler ve anlatım biçimleri değişse de büyük bir tufan, önceden uyarılan bir insan, bir gemiyle kurtuluş ve yaşamın yeniden başlaması gibi ortak unsurların binlerce yıl boyunca farklı kültürlerde yaşatılması insanı ister istemez düşündürüyor.
Benzer şekilde yaratılış anlatıları, insanın topraktan yaratılması, yaşamın kaynağı ve insanın evrendeki yeri gibi konularda da Mezopotamya mitolojisi ile daha sonraki dinî gelenekler arasında dikkat çekici paralellikler bulunuyor.
Âdem ve Havva anlatısı da bunlardan biri. Âdem isminin İbranicedeki toprak anlamına gelen adamah sözcüğüyle ilişkisi, Havva isminin yaşamla bağlantısı oldukça anlamlı. Sümer mitolojisindeki Enki ve Ninhursag anlatısında karşımıza çıkan Ninti ise bu açıdan özellikle ilginç. Ninti adı hem 'Kaburganın Hanımı' hem de 'Yaşamın Hanımı' şeklinde yorumlanabiliyor. Tevrat'taki Havva'nın Âdem'in kaburgasından yaratılması ve yaşamla ilişkilendirilen adıyla bu anlatı arasında dikkat çekici bir benzerlik var.
Elbette benzerliklerin varlığı her zaman doğrudan aktarımın kanıtı değildir. Ancak bu anlatıları yan yana okumak, insanlığın ortak kültürel hafızasının ne kadar eskiye dayandığını görmemizi sağlıyor.
Habil ve Kabil kıssası da üzerinde düşündüğüm konulardan biriydi. Kur'an'da Mâide suresinin 27-31. ayetlerinde, Tevrat'ta ise Tekvin kitabında karşımıza çıkan bu anlatıda iki kardeş arasındaki kıskançlık, rekabet ve cinayet ele alınıyor. Mezopotamya edebiyatında da kardeşler arasındaki rekabet ve çatışma temalarının bulunması, eski uygarlıkların insan doğasına ilişkin düşüncelerini anlamak bakımından önemli. Her ne kadar Habil ve Kabil kıssasının aynısının Sümer tabletlerinde bulunduğu söylenemese de bu ortak temalar kültürel tarih açısından oldukça ilgi çekici.
Kitapta beni şaşırtan bir başka konu ise Anadolu'nun ticaret tarihinin ne kadar eskiye dayandığını öğrenmek oldu.
Kayseri yakınlarındaki Kültepe-Kaniş, yaklaşık dört bin yıl önce Mezopotamya ile Anadolu arasındaki ticaretin önemli merkezlerinden biriymiş. Asurlu tüccarlar Anadolu'ya yalnızca mal getirip götürmemiş; burada borç, faiz, ortaklık, ticari sözleşme ve anlaşmalar gibi oldukça gelişmiş ekonomik ilişkiler de kurmuşlar.
Kayseri'nin ticaretle özdeşleşmiş olması üzerine de ister istemez gülümsedim. Meğer bu topraklarda ticaretin geçmişi sandığımızdan çok daha eskiymiş! Elbette dört bin yıllık ticaret geçmişiyle günümüz Kayserililerinin ticari becerileri arasında doğrudan bir neden-sonuç ilişkisi kuramayız ama bu tarihî bağlantı yine de güzel bir tebessüm sebebi.
Burada öğrendiğim bir kelime ise benim için ayrıca ilginç bir keşif oldu: Karum.
Ankara'da lise yıllarımda bir alışveriş merkezinin adı olarak duyduğum Karum kelimesinin binlerce yıl öncesine uzanan bir geçmişi olduğunu bilmiyordum. Eski Mezopotamya ticaret dilinde liman, ticaret merkezi ve tüccar yerleşimi anlamlarında kullanılmış. İnsan bazen günlük hayatında karşılaştığı bir kelimenin arkasında ne kadar büyük bir tarih saklı olduğunu fark etmiyor.
Bütün bunları öğrenirken aklıma Atatürk'ün Cumhuriyet'in ilk yıllarında bilime ve tarih araştırmalarına verdiği önem geldi.
1935 yılında Ankara'da Dil ve Tarih-Coğrafya Fakültesinin kurulması ve Sümeroloji alanının burada kurumsallaşması, ülkemizin tarih araştırmaları açısından çok önemli bir adımdı. Artık Mezopotamya ve Anadolu uygarlıklarını yalnızca başka ülkelerdeki araştırmacıların çalışmalarına dayanarak değil, kendi bilim insanlarımızın yetişmesi ve özgün kaynakların incelenmesi yoluyla da araştırabilecektik.
Ulu Önder Mustafa Kemal Atatürk'ün bu bilimsel vizyonu için ne kadar minnet duysak azdır. Çünkü bir milletin kendi geçmişini araştırabilmesi, kültürel mirasını tanıması ve tarihini bilimsel yöntemlerle değerlendirebilmesi büyük bir kazanımdır.
Tarihimizi başkalarının anlatılarından öğrenmek yerine, kaynaklarına ulaşarak kendi bilim insanlarımızın çalışmalarıyla anlamlandırabilmek Cumhuriyet'in bize kazandırdığı en değerli imkânlardan biridir.
Kitabın bende uyandırdığı bir başka duygu ise geçmişe ait eserlere dokunma, onları yakından görme isteği oldu.
Bir gün yolum İstanbul'a düşerse ilk ziyaret edeceğim yerlerden biri İstanbul Arkeoloji Müzeleri olacak. Gülhane Parkı'nın yokuşunu çıkıp müzeye dönen köşeye geldiğimde, özellikle o loş odaya bakan pencereleri görmek istiyorum.
Çünkü artık o pencerelerin ardındaki eserlere yalnızca eski tabletler, taşlar veya arkeolojik buluntular olarak bakmayacağım. Onlarda Sümerlerin sesini, düşüncelerini, inançlarını, ticaretini ve binlerce yıl öncesinden günümüze ulaşan insanlık hikâyelerini arayacağım.
Bir zamanlar bir insanın elinde şekillenen, üzerine sözcükler kazınan bir kil tabletin binlerce yıl sonra hâlâ bize bir şeyler anlatabiliyor olması muhteşem değil mi?
Belki de tarih dediğimiz şey tam olarak budur: Geçmişte yaşamış insanların bugüne ulaşabilen seslerini duyabilmek.
Sonuç olarak...
Muazzez İlmiye Çığ'ın Ortadoğu Uygarlık Mirası adlı eseri bana bir kez daha gösterdi ki uygarlıklar birbirinden kopuk değildir. İnançlar, anlatılar, gelenekler, ticaret ve toplumsal yaşam yüzyıllar boyunca birbirini etkilemiş, değişmiş ve dönüşmüştür.
Bu kitabı okurken en çok hissettiğim şey meraktı. Bugün doğru kabul ettiğimiz, sıradan gördüğümüz veya kökenini hiç sorgulamadığımız pek çok şeyin geçmişte nasıl şekillendiğini öğrenme merakı...
Geçmişi araştırmak, yalnızca eski uygarlıkları tanımak değildir. Aynı zamanda kendimizi, yaşadığımız coğrafyayı ve insanlığın ortak hikâyesini anlamaktır.
İyi ki bu topraklarda Sümer tabletlerini okuyup yorumlayabilecek bilim insanları yetişmiş. İyi ki Muazzez İlmiye Çığ gibi araştırmacılar hayatlarını geçmişin karanlıkta kalmış sayfalarını aydınlatmaya adamış.
Ve iyi ki bir gün elimizdeki bir kitap, bizi binlerce yıl öncesine götürüp bugüne başka gözlerle bakmamızı sağlayabiliyor.
Çünkü geçmiş, geride kalmış bir zaman dilimi değil; bugünümüzü anlamlandıran en güçlü mirasımızdır.
Medeniyet: İnsanlık tarihi, geçmiş kuşakların bıraktığı birikimin üzerine inşa edilir.
Yazının icadı, insanlığın hafızasını kalıcı hâle getiren en büyük dönüm noktalarından biridir.
Bugün modern sandığımız pek çok düşüncenin kökleri, binlerce yıl öncesine uzanır.
Geçmişi anlamak, bugünü daha doğru yorumlamamızı sağlar.
Uygarlıklar birbirinden bağımsız değil, birbirinin izlerini taşıyan büyük bir tarih zincirinin halkalarıdır.
Yorumlar
Yorum Gönder